Η προέλευση του Κακού στον κόσμο κατά την Ορθόδοξη Θεολογία.

«Καὶ εἶδεν ὁ Θεὸς τὰ πάντα, ὅσα ἐποίησε, καὶ ἰδοὺ καλὰ λίαν» (Γένεσις 1,31). Η Αγία Γραφή μαρτυρεί ότι η δημιουργία εξήλθε από τα χέρια του Θεού άμωμη, αγαθή και προορισμένη για κοινωνία ζωής μαζί Του. Ο Θεός, ως απόλυτο Αγαθό, δεν δημιούργησε το κακό, διότι «ὁ Θεὸς φῶς ἐστι καὶ σκοτία ἐν αὐτῷ οὐκ ἔστιν οὐδεμία» (Α΄ Ιωάννου 1,5). Κατά την ορθόδοξη δογματική διδασκαλία, το κακό δεν αποτελεί θετική οντότητα ούτε ουσία ανεξάρτητη, αλλά είναι παραμόρφωση της ελευθερίας και απομάκρυνση από τον Θεό, δηλαδή στέρηση του αγαθού. «Ὅτι σὺ εἶ Θεὸς οὐ θέλων ἀνομίαν» (Ψαλμός 5,5).

Οι Άγιοι Πατέρες διδάσκουν ομοφώνως ότι το κακό δεν έχει δική του υπόσταση. Ο Μέγας Βασίλειος τονίζει ότι ο Θεός δεν είναι αίτιος των κακών, διότι η κακία δεν έχει ουσία αλλά προέρχεται από κακή χρήση της ελευθερίας. Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός διδάσκει ότι το κακό είναι «παρὰ φύσιν κίνησις» της θελήσεως, δηλαδή εκτροπή από την φυσική πορεία προς το αγαθό. Ο άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής αποδίδει την απαρχή του κακού στη φιλαυτία, την άτακτη αγάπη προς τον εαυτό, η οποία διασπά την κοινωνία του ανθρώπου με τον Θεό και αλλοιώνει την τάξη της δημιουργίας.

Η πρώτη ιστορική εμφάνιση του κακού συνδέεται με την πτώση των αγγέλων, όταν ο εωσφόρος, χρησιμοποιώντας την ελευθερία του κατά τρόπο υπερήφανο, απομακρύνθηκε από το φως του Θεού. «Ἐθεώρουν τὸν σατανᾶν ὡς ἀστραπὴν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ πεσόντα» (Λουκᾶς 10,18). Στη συνέχεια, το κακό εισήλθε στον ανθρώπινο κόσμο διά της παρακοής των πρωτοπλάστων. Η αμαρτία δεν αποτελεί απλώς παράβαση εντολής, αλλά διάρρηξη σχέσεως ζωής και κοινωνίας με τον Θεό, με συνέπεια τη φθορά, τον πόνο και τον θάνατο. «Δι’ ἑνὸς ἀνθρώπου ἡ ἁμαρτία εἰς τὸν κόσμον εἰσῆλθεν καὶ διὰ τῆς ἁμαρτίας ὁ θάνατος» (Ρωμαίους 5,12).

Η ορθόδοξη πατερική παράδοση απορρίπτει κάθε δυαλισμό που παρουσιάζει το κακό ως δύναμη ισότιμη προς τον Θεό. Ο Θεός παραμένει παντοδύναμος και πανάγαθος, ενώ το κακό υπάρχει μόνο ως κατάσταση αποξενώσεως από την θεία χάρη. Ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης εξηγεί ότι το κακό δεν είναι δημιούργημα, αλλά αποτέλεσμα ελεύθερης επιλογής που στερεί τον άνθρωπο από την μέθεξη του αγαθού. Η θεία οικονομία επιτρέπει την ύπαρξη του κακού παιδαγωγικά, ώστε να φανερωθεί η ελευθερία του ανθρώπου και να αναδειχθεί η δύναμη της μετανοίας και της θείας φιλανθρωπίας.

Στις Πράξεις των Αποστόλων αποκαλύπτεται ότι η χάρη του Αγίου Πνεύματος θεραπεύει τα τραύματα της πτώσεως και αποκαθιστά τον άνθρωπο στην κοινωνία με τον Θεό. «Ὁ Θεὸς οὐκ ἀφήκεν ἑαυτὸν ἀμάρτυρον» (Πράξεις 14,17). Η εν Χριστώ ζωή καταλύει τα έργα του κακού, διότι ο Χριστός «ἵνα λύσῃ τὰ ἔργα τοῦ διαβόλου ἐφανερώθη» (Α΄ Ιωάννου 3,8). Η θεραπεία του ανθρώπου πραγματοποιείται μέσα στην Εκκλησία διά της μετανοίας, της ταπεινώσεως και της κοινωνίας της θείας χάριτος.

Η τελική προοπτική της ιστορίας είναι η ολοκληρωτική νίκη του φωτός και η αποκατάσταση της κτίσεως. «Καὶ ἐξαλείψει ὁ Θεὸς πᾶν δάκρυον ἀπὸ τῶν ὀφθαλμῶν αὐτῶν καὶ ὁ θάνατος οὐκ ἔσται ἔτι» (Αποκάλυψις 21,4). Το κακό δεν έχει αιώνια υπόσταση, διότι στερείται οντολογικης θεμελίωσης και υφίσταται μόνο όσο το κτιστό απομακρύνεται από το άκτιστο φως. Όταν ο άνθρωπος επιστρέφει στην κοινωνία της αγάπης του Θεού, το κακό χάνει την δύναμή του και αποκαλύπτεται η αλήθεια ότι μόνη πραγματική ύπαρξη είναι το αγαθό.

Η πάλη εναντίον του κακού δεν είναι φιλοσοφική έννοια αλλά υπαρξιακή πορεία μετανοίας και θεώσεως. Εκεί όπου η καρδιά ταπεινώνεται και φωτίζεται από την χάρη, το σκοτάδι διαλύεται, διότι δεν έχει δική του ουσία αλλά είναι σκιά που εξαφανίζεται ενώπιον του φωτός.

Αγία Γραφή: Γένεσις 1,31 · Ψαλμός 5,5 · Λουκᾶς 10,18 · Ρωμαίους 5,12 · Πράξεις 14,17 · Α΄ Ιωάννου 1,5 · Α΄ Ιωάννου 3,8 · Αποκάλυψις 21,4

Μέγας Βασίλειος, Ὅτι οὐκ ἔστιν αἴτιος τῶν κακῶν ὁ Θεός

Άγιος Ιωάννης Δαμασκηνός, Ἔκδοσις ἀκριβὴς τῆς Ὀρθοδόξου Πίστεως

Άγιος Μάξιμος Ομολογητής, Κεφάλαια περί αγάπης

Άγιος Γρηγόριος Νύσσης, Περί κατασκευής ανθρώπου